Αξίζει να εξετάσουμε τρία στοιχεία: πρώτον, τη συγγένεια των κοινωνικών προβλημάτων, δεύτερον, την ομοιότητα του ρεπερτορίου συλλογικής δράσης και, κυρίως, τη χρονική σύγκλιση των κινητοποιήσεων.

Διαφορετικές χώρες, ίδια προβλήματα

Στη Γαλλία, οι μαθητικές κινητοποιήσεις συνδέονται με τις ελλείψεις προσωπικού, την υποχρηματοδότηση της δημόσιας εκπαίδευσης και τη γενικότερη πολιτική λιτότητας. Οι αποκλεισμοί σχολείων και οι διαδηλώσεις αναδεικνύουν τη δυσαρέσκεια για τις συνθήκες φοίτησης, αλλά και την αμφισβήτηση των κυβερνητικών προτεραιοτήτων.

Στην Αργεντινή, οι φοιτητές και οι πανεπιστημιακοί αντιδρούν στις περικοπές και στην οικονομική ασφυξία των δημόσιων πανεπιστημίων. Η σύγκρουση με την κυβέρνηση Μιλέι αφορά τους προϋπολογισμούς των ιδρυμάτων, αλλά και τον δημόσιο χαρακτήρα της ανώτατης εκπαίδευσης και το δικαίωμα πρόσβασης σε αυτήν.

Στην Ιταλία, η φοιτητική δυσαρέσκεια συνδέει τις συνθήκες σπουδών με το κόστος ζωής και τη δυσκολία εξεύρεσης κατοικίας. Η πρόσβαση στην εκπαίδευση εξαρτάται όλο και περισσότερο από την οικονομική δυνατότητα των οικογενειών να καλύψουν το κόστος της.

Στην Ισπανία, το κεντρικό ζήτημα είναι η στέγη. Οι κινητοποιήσεις των ενοικιαστών στρέφονται ενάντια στις αυξήσεις των ενοικίων, στις εξώσεις, στην κερδοσκοπία και στη μετατροπή της κατοικίας σε επενδυτικό προϊόν. Η συμμετοχή νέων ανθρώπων είναι ιδιαίτερα σημαντική, καθώς η αδυναμία πρόσβασης σε ανεξάρτητη κατοικία αναβάλλει επ’ αόριστον τη δυνατότητα να οργανώσουν τη ζωή τους.

Στην Αλβανία, η κοινωνική δυσαρέσκεια συνδέεται με τη διαφθορά, τις οικονομικές ανισότητες, τις δημόσιες υπηρεσίες και την έλλειψη προοπτικών. Η πολιτική αμφισβήτηση αποκτά ιδιαίτερη σημασία σε μια κοινωνία όπου η μετανάστευση αποτελεί για πολλούς νέους βασική διέξοδο.

Στην Πορτογαλία, το στεγαστικό κίνημα βράζει. Οι νέοι διεκδικούν πλαφόν στα ενοίκια, τέλος στις εξώσεις, περισσότερη δημόσια κατοικία, αξιοποίηση κενών κτιρίων και φραγμό στα αρπακτικά κεφάλαια.

Οι περιπτώσεις αυτές διαφέρουν σημαντικά μεταξύ τους. Ωστόσο, διακρίνεται ευκρινώς ο κοινός τόπος: ενάντια στη λιτότητα και στην υποχρηματοδότηση της δημόσιας εκπαίδευσης, υπέρ της αύξησης των δημόσιων πόρων και της προστασίας των κοινωνικών αγαθών. Ενάντια στη στεγαστική κρίση, στην κερδοσκοπία και στην εμπορευματοποίηση της κατοικίας. Ενάντια στη διαφθορά και στην ιδιωτική ιδιοποίηση του δημόσιου πλούτου. Με διαφορετικές αφετηρίες, οι εξεγερμένες και οι κινητοποιούμενοι θέτουν ένα κοινό ερώτημα: ποιος έχει πρόσβαση στους πόρους που είναι απαραίτητοι για μια αξιοπρεπή ζωή και ποιος αποφασίζει για τη διανομή τους;

Γενιά χωρίς αυτονομία

Για να κατανοήσουμε τη συγγένεια αυτών των κινητοποιήσεων, πρέπει να εξετάσουμε τις συνθήκες μέσα στις οποίες ενηλικιώνεται η γενιά Ζ. Η εκπαίδευση, η εργασία και η κατοικία, που αποτελούν τις τρεις βασικές προϋποθέσεις της κοινωνικής αυτονομίας, πολιορκούνται από το κεφάλαιο και καθίστανται αγαθά είτε άπιαστα, είτε τέτοιας ποιότητας που δεν εξασφαλίζουν αξιοπρεπείς όρους κοινωνικής αναπαραγωγής.

Έτσι, η εκπαίδευση απαιτεί συχνά τεράστιες οικονομικές θυσίες, χωρίς να εγγυάται την επαγγελματική αποκατάσταση. Έτσι, η εργασία χαρακτηρίζεται πολύ συχνά από χαμηλούς μισθούς και επισφάλεια. Έτσι, η κατοικία γίνεται ολοένα πιο απρόσιτη, ακόμη και για όσους εργάζονται.

Το αποτέλεσμα είναι μια παρατεταμένη εξάρτηση από την οικογένεια και την περιουσία της, στον βαθμό που αυτή υπάρχει. Όσοι διαθέτουν οικονομική υποστήριξη μπορούν να συνεχίσουν τις σπουδές τους, να μετακινηθούν για εργασία ή να αποκτήσουν κατοικία. Όσες δεν διαθέτουν τέτοια υποστήριξη αντιμετωπίζουν πολύ μεγαλύτερα εμπόδια. Επομένως, η κρίση της νεανικής αυτονομίας είναι ταυτόχρονα και κρίση όξυνσης των ανισοτήτων, ανισότιμης πρόσβασης στη δυνατότητα διαμόρφωσης μιας ανεξάρτητης ζωής.*

Κόζελεκ: όταν η εμπειρία διαψεύδει την προσδοκία

Εδώ αποκτά ιδιαίτερη σημασία το θεωρητικό σχήμα του ιστορικού Ράινχαρτ Κόζελεκ.

Ο Κόζελεκ διακρίνει δύο θεμελιώδεις κατηγορίες του ιστορικού χρόνου: τον χώρο της εμπειρίας και τον ορίζοντα προσδοκίας. Ο χώρος της εμπειρίας αφορά το παρελθόν που παραμένει παρόν στη ζωή των ανθρώπων: όσα έχουν ζήσει, όσα γνωρίζουν από τις προηγούμενες γενιές, όσα έχουν μάθει να θεωρούν πιθανά. Ο ορίζοντας προσδοκίας αφορά το μέλλον: όσα ελπίζουν, φοβούνται ή επιδιώκουν να πραγματοποιήσουν.

Στη νεωτερικότητα, η σχέση ανάμεσα στην εμπειρία και στην προσδοκία συνδέθηκε στενά με την ιδέα της προόδου. Το μέλλον μπορούσε να θεωρείται διαφορετικό και καλύτερο από το παρελθόν.

Για πολλές δεκαετίες, η κοινωνική υπόσχεση ήταν σχετικά σαφής: η εκπαίδευση θα οδηγούσε σε καλύτερη εργασία, η εργασία θα εξασφάλιζε οικονομική ανεξαρτησία και κάθε νέα γενιά θα είχε τη δυνατότητα να ζήσει καλύτερα από την προηγούμενη. Αυτή η υπόσχεση δεν ίσχυσε ποτέ με τον ίδιο τρόπο για όλους. Υπήρξε όμως κεντρικό στοιχείο της κοινωνικής νομιμοποίησης.

Οι προσπάθειες των νέων ανθρώπων δεν εξασφαλίζουν πλέον όσα τους έχουν υποσχεθεί. Ένα πανεπιστημιακό πτυχίο δεν εγγυάται σταθερή εργασία. Ένας μισθός δεν εγγυάται κατοικία. Η εργασία δεν εγγυάται κοινωνική άνοδο. Η κρίση αφορά την αξιοπιστία του ίδιου του μέλλοντος: αν κάνεις καλά τα μαθήματά σου, αν εργαστείς τίμια, δεν είναι καθόλου σίγουρο πως θα τα πας καλά — το αντίθετο.

Γιατί οι αγώνες των άλλων μάς αφορούν;

Όλα τα παραπάνω τα γνωρίζουν πια οι νέοι άνθρωποι παντού. Μία από τις θετικές διαστάσεις της διαρκούς συνδεσιμότητας είναι η αναγνώριση κοινών τόπων. Έτσι προκύπτει μια αντήχηση: ένας τρόπος ερμηνείας όσων συμβαίνουν βρίσκει ανταπόκριση στις εμπειρίες, στις αξίες και στις προσδοκίες τους. Αναγνωρίζουν, μέσα από τα αιτήματα της συλλογικής δράσης που αναπτύσσεται μαζικά αλλού, κάτι από τη δική τους ζωή. Για παράδειγμα, η κινητοποίηση για τα ενοίκια στην Ισπανία μπορεί να γίνει κατανοητή από έναν νέο εργαζόμενο στην Ελλάδα, ακόμη και αν δεν γνωρίζει τις λεπτομέρειες της ισπανικής στεγαστικής πολιτικής.

Η κοινή συνθήκη διάψευσης της προσδοκίας από την εμπειρία δημιουργεί τις προϋποθέσεις της αντήχησης και μπορεί να συμβάλει στη γνωστική απελευθέρωση. Για παράδειγμα: Αυτοί στην Ισπανία βγαίνουν στον δρόμο και διεκδικούν· δεν θεωρούνται τρελοί, αντίθετα, αναγνωρίζεται ότι δικαιούνται να το κάνουν. Δηλαδή, τα αιτήματά τους βρίσκουν ανταπόκριση και η δράση τους γίνεται άξια μίμησης κι από εμένα, κι από εμάς.

«Ξέρουμε πως δεν θα τα πάμε καλά. Πολλοί λένε πως δεν πρέπει να κατηγορούμε τους εαυτούς μας γι’ αυτό, κινητοποιούνται ενάντια σε αυτό, έχουν λογικά αιτήματα, άρα συμφωνώ μαζί τους. Θέλω να το προσπαθήσω κι εγώ, μαζί με άλλους, ενάντια σε αυτό το “δεν θα τα πάμε καλά”».

Η επιλογή να συμβεί και «εδώ», κάτι που γίνεται αλλού, καθίσταται ενεργή.

Γιατί συγχρονίζονται;

Η μίμηση αποτελεί έναν από τους μηχανισμούς της εξάπλωσης: οι άνθρωποι βλέπουν μια μορφή κινητοποίησης που χρησιμοποιήθηκε αλλού και την υιοθετούν ή την προσαρμόζουν στις δικές τους συνθήκες. Οι καταλήψεις, οι διαδηλώσεις, οι κατασκηνώσεις σε κεντρικές πλατείες, οι αποκλεισμοί και οι δημόσιες συνελεύσεις αποτελούν σπονδυλωτές μορφές συλλογικής δράσης: μπορούν να επαναχρησιμοποιηθούν από διαφορετικές ομάδες, σε διαφορετικούς τόπους και για διαφορετικά αιτήματα. Η μίμησή τους συμβάλλει στην εκτεταμένη διάχυση αλλά και στον συγχρονισμό που παρατηρούμε σε πολλές χώρες του δυτικού κόσμου.

Βρισκόμαστε στην αρχή ενός νέου, παγκόσμιου κύκλου διαμαρτυρίας; Το αν οι κινητοποιήσεις θα αποκτήσουν διάρκεια θα εξαρτηθεί από τη δυνατότητά τους να οργανωθούν, να συνδεθούν με ευρύτερες κοινωνικές ομάδες και να μετατρέψουν τα επιμέρους αιτήματα σε σταθερές πολιτικές διεκδικήσεις. Η έκβασή τους παραμένει ανοιχτή.

* Πάντως η γεροντονομία ή η γεροντοκρατία μόνο εν μέρει μπορεί να εξηγήσει. Συγγραφείς όπως ο Σάμιουελ Μόιν, o Ίντρες Καλούν, o Τιμ Βλάντας αλλά και άλλοι θέτουν το ζήτημα της συσσώρευσης πλούτου προς τις γηραιότερες ηλικιάκες ομάδες, όχι όμως ως master frame των νεανικών κινητοποίησεων, αλλά ως μια συνθήκη που ισχύει και πλέον την γνωρίζουν οι κοινωνίες παγκοσμίως. Προκύπτουν εξ αυτής εντελώς αντιφατικές διαδικασίες. Από τη μια, μία απαραίτητη, όσο και συχνά, υποχρεωτική διαγεννεακή αλληλεγγύη σε πληθυσμούς υψηλής συνοχής χωρίς όμως τυπικό κοινωνικό κράτος κι από την άλλη ένα έως πρόσφατα υπόγειο διαγεννεακό μίσος που ποτίζεται όμως με την διάσταση μιας εντελώς διαφορετικής ταξικής υλικότητας μεταξύ των μικρών και των μεγάλων του πληθυσμού

Βιβλιογραφία

• Benford, Robert D. και David A. Snow (2000). «Framing Processes and Social Movements: An Overview and Assessment». Annual Review of Sociology, 26, σ. 611–639. — Για τα ερμηνευτικά πλαίσια και την αντήχησή τους.
• Koselleck, Reinhart (2004). Futures Past: On the Semantics of Historical Time. Νέα Υόρκη: Columbia University Press. — Για τον χώρο εμπειρίας και τον ορίζοντα προσδοκίας.
• McAdam, Doug (1982). Political Process and the Development of Black Insurgency, 1930–1970. Σικάγο: University of Chicago Press. — Για τη γνωστική απελευθέρωση και τις προϋποθέσεις κινητοποίησης.
• Soule, Sarah A. (2004). «Diffusion Processes within and across Movements». Στο David A. Snow, Sarah A. Soule και Hanspeter Kriesi (επιμ.), The Blackwell Companion to Social Movements. Οξφόρδη: Blackwell. — Για τη διάχυση πρακτικών μεταξύ κινημάτων.
• Tarrow, Sidney (2011). Power in Movement: Social Movements and Contentious Politics. Cambridge: Cambridge University Press. — Για τη σπονδυλωτή συλλογική δράση, τη διάχυση και τους κύκλους διαμαρτυρίας.