Πρόκειται για το ένθερμο εγκώμιο ενός ψυχαναλυτή απέναντι σε αυτό το ιδιαίτερο αντικείμενο, το ασυνείδητο (που αντικείμενο  δεν είναι, με την έννοια ότι δεν απαντά στην εμπειρική γνώση του αντικειμένου) και το οποίο αποτελεί το κέντρο της θεωρητικής και εμπειρικής λειτουργίας της ψυχανάλυσης.

 Η εποχή μας κινδυνεύει να είναι η εποχή της εξαφάνισης του ασυνειδήτου. Το ιδανικό της αρχής της απόδοσης έχει αναδειχθεί ως μια νέα κοινωνική εντολή. Μια ανθρωπολογική μετάλλαξη έχει υποβιβάσει την ανθρώπινη πραγματικότητα στην πραγματικότητα μιας μηχανής που πρέπει συνεχώς να αποδεικνύει την αποτελεσματικότητά της. Είναι ένα μεγάλο κύμα που σήμερα φαίνεται πως έχει φτάσει στην ακτή. Ο μύθος της προσωπικής επιτυχίας έχει αναδειχθεί ως μια νέα κοινωνική νόρμα. Η προσαρμογή στο σύστημα συνεπάγεται μια ομοιογενή ιδέα της ευτυχίας που πρέπει να συμμερίζεται σε κοινωνικό επίπεδο χωρίς να αφήνει περιθώρια κριτικής. Ο ευφορικός υπερακτιβισμός που διαπερνά τον λόγο του καπιταλιστή σκιαγραφεί μια νέα μορφή ανθρωπότητας που θα ήθελε να εξορκίσει τη δυσφορία και τον πόνο στο όνομα μιας ευημερίας της οποίας το δικαίωμα δεν μπορεί να αμφισβητηθεί. Η ιστορικά κεκτημένη μαζική ελευθερία απαιτεί απεριόριστη πρόσβαση σε μια απόλαυση που έχει αντικαταστήσει το ζοφερό καθεστώς του ηθικού καθήκοντος. Ως αποτέλεσμα, η λεγόμενη ψυχική ασθένεια φαίνεται να έχει αλλάξει ρεπερτόριο. Δεν πρόκειται πλέον για την απόκλιση από την νόρμα, τη μη κανονικότητα (το ανώμαλο), τον παραλογισμό, την άναρχη εκκεντρικότητα της τρέλας. Σε πρώτο πλάνο δεν τίθεται πλέον ο αποκλεισμός, ο διαχωρισμός, ο εγκλεισμός του παραλόγου ως ενόχου για την εγκατάλειψη των σταθερών και φωτεινών αγκυροβολίων της ανθρώπινης λογικής. Το νέο πρόσωπο της τρέλας σήμερα είναι μάλλον αυτό της κανονικότητας που επιβάλλεται ως κοινωνική νόρμα, του υπερ-προσαρμοσμένου υποκειμένου, της υποχρεωτικής λειτουργικής αποτελεσματικότητάς του, της αρχής της απόδοσης ως θεμελιώδους αρχής του πλαισίου της πραγματικότητας. Η νέα τρέλα δεν έχει πλέον καμία σχέση με τον παραληρηματικό παραλογισμό που αψηφά την κανονικότητα αλλά με μια υπερβολική ταύτιση με την νόρμα.

Αν η υπερσύγχρονη τρέλα συνίσταται στο να πιστεύουμε ότι είμαστε ένα Εγώ, η ύπαρξη του ασυνειδήτου μάς υπενθυμίζει ότι είναι ακριβώς στο όνομα της ενίσχυσης της εγωικής αρχής της ταυτότητας που εξαπολύονται οι χειρότερες καταστροφές. Σε ατομικό επίπεδο: κακοήθης ναρκισσισμός, βία, δημιουργικός μαρασμός, υπεροψία, αλαζονεία. Σε συλλογικό επίπεδο: καταστροφικότητα, πόλεμος, ιδεολογικός φανατισμός, ρατσισμός. Η σκλήρυνση των ορίων του Εγώ, παρά η υποχώρησή τους, είναι, στην πραγματικότητα, για την ψυχανάλυση η προέλευση κάθε είδους “ψυχικής ασθένειας”.

Όμως δεν υπάρχει διαμόρφωση της ζωής παρά μόνο ως συμμαχία μεταξύ της ζωής και της επιθυμίας της. Πρόκειται για τη σύναψη ενός νέου συμφώνου, μιας νέας συμφωνίας μεταξύ του υποκειμένου και της ασυνείδητης επιθυμίας του. Το θέμα δεν είναι να δούμε το ασυνείδητο ως απειλή που πρέπει να εξαλειφθεί ή από την οποία πρέπει να αμυνθούμε, αλλά ως μια φιλία που πρέπει να καλλιεργηθεί. Αυτό είναι το μεγάλο κλινικό μάθημα της ψυχανάλυσης: το κάλεσμα του ασυνειδήτου –το αίτημά του – δεν πρέπει ούτε να αποσιωπάται ούτε να αγνοείται. Όμως για να γίνει δεκτό το αίτημά του χρειάζεται μια ριζική ευθύνη. To εγκώμιο του ασυνειδήτου μάς αναγκάζει, στην πραγματικότητα, να αναδιατυπώσουμε την ηθική κατηγορία της ευθύνης, αποσυνδέοντάς την από εκείνη της κυριαρχίας. Αυτό είναι ένα από τα πιο σημαντικά αποτελέσματα της ανατροπής του υποκειμένου από τον Φρόυντ. Ενώ στην παραδοσιακή ηθική, η οποία βρίσκει το αποκορύφωμά της στην αριστοτελική σοφία, η ευθύνη συμπίπτει με τον έλεγχο των παθών, με την  πειθαρχία τους, με τη μετριοπάθεια της δομικής τους εγκράτειας, αυτό που μπορούμε να αντλήσουμε από την ψυχανάλυση είναι μια ηθική που απαρνείται κάθε ιδανικό κυριαρχίας. Στην πραγματικότητα, δεν πρόκειται για την εξημέρωση του ασυνειδήτου, για την εξουδετέρωση της δύναμής του, για τον αποικισμό της επικράτειάς του, αλλά για την θαρραλέα παράδοση στο κάλεσμά του. Το όλο θέμα έγκειται στο να αναγνωριστεί η αναρμοδιότητα του Εγώ να καλλιεργήσει την απαραίτητη φιλία με το ασυνείδητο.

Προκειμένου να προσπαθήσουμε να καλλιεργήσουμε αυτή τη φιλία, είναι απαραίτητο να αναγνωρίσουμε ότι το ασυνείδητο είναι πρώτα απ’ όλα ένα απεριόριστο άνοιγμα στην ενδεχομενικότητα της ύπαρξης και ότι το ηθικό καθήκον του υποκειμένου είναι να κατοικήσει αυτό το άνοιγμα αντί να προσπαθήσει αμυντικά να το σφραγίσει. Πρόκειται για ένα πολύ επίκαιρο ζήτημα. Ενόψει της τάσης για ασφάλεια που φαίνεται να κυριαρχεί τόσο στην ατομική όσο και στη συλλογική ζωή, ωθώντας τες να προτιμούν το κλειστό από το ανοιχτό, την ταυτότητα από τη διαφορά, την προστασία από τη δυνατότητα συνάντησης, το εγκώμιο του ασυνειδήτου σημαίνει αποκατάσταση μιας εκδοχής της ζωής που δεν είναι αιχμάλωτη της πεποίθησης ότι είναι, που δεν πιστεύει στο Eγώ της και που, κατά συνέπεια, δεν εξορκίζει τη συνάντηση με το απροσδόκητο.

άρθρο του Massimo Recalcati (μτφρ. από τα ιταλικά Χρήστος Πονηρός) (*)

(*) Μ. Recalcati, «Caro inconscio, voglio diventare tuo amico» στο la Repubblica, 4 Φεβρουαρίου 2024.

 ΥΓ Στα ελληνικά κυκλοφορεί το πρόσφατο βιβλίο του Έγκώμιον ασυνειδήτου, μτφρ.Χρήστος Πονηρός, εκδόσεις Επέκεινα

Πηγή: oanagnostis.gr

Σ.Δ. Ντέιβιντ Λιντς (Μίσουρα, Μοντάνα, 1946- Που;, 15.1.2025), σκηνοθέτης, σεναριογράφος, ηθοποιός, ζωγράφος, μουσικός, συγγραφέας και παραγωγός.
 

Την Τετάρτη ανακοινώθηκε στα κανάλια από τους δικούς του ανθρώπους ο θάνατός του. «Με βαθιά λύπη, εμείς, η οικογένειά του, ανακοινώνουμε τον θάνατο του ανθρώπου και του καλλιτέχνη, Ντέιβιντ Λιντς. Θα εκτιμούσαμε κάποια ιδιωτικότητα αυτή τη στιγμή. Υπάρχει μια μεγάλη τρύπα στον κόσμο τώρα που δεν είναι πια μαζί μας. Αλλά, όπως έλεγε, ‘Κράτα το μάτι σου στο ντόνατ και όχι στην τρύπα. Είναι πάντως εκτίμηση πολλών ότι ο Λιντς ριζοσπαστικοποίησε τον αμερικανικό κινηματογράφο με ένα σκοτεινό, σουρεαλιστικό καλλιτεχνικό όραμα σε ταινίες όπως το «Blue Velvet» και το «Mulholland Drive» και σειρές όπως το «Twin Peaks».

Η επιρροή του ήταν τόσο μεγάλη που το 2018 η λέξη Lynchian εντάχθηκε στο Αγγλικό Λεξικό της Οξφόρδης, ορίζοντας οτιδήποτε «θυμίζει ή μιμείται τα έργα του Ντέιβιντ Λιντς». Ισορροπιστής σε ρεαλισμό και σουρεαλισμό, ονειρικός και εφιαλτικός, οικείος αλλά και απρόσιτος, κρυπτικός αλλά και διαυγής ο Λιντς έδειξε ότι πίσω από τη βιτρίνα των προαστίων της Αμερικής κρύβονται τέρατα με μάσκες. Γνωστός για την αντιπαράθεση σουρεαλιστικών ή απειλητικών στοιχείων με καθημερινά περιβάλλοντα, καθώς και για τη χρήση συναρπαστικών οπτικών εικόνων για να τονίσει μια ονειρική ποιότητα μυστηρίου ή μια απειλή θεωρείται ένας από τους καλύτερους σκηνοθέτες όλων των εποχών.

 Το ότι έφτιαξε ταινίες που είχαν κάτι προσωπικό και ξεχώριζαν το αναγνωρίζουν όλοι όσοι ασχολούνται με τέτοια θέματα. Οι τρεις ταινίες του που είδα μου άρεσαν αλλά δεν με συνεπήραν ψυχή τε και σώματι. Πιο πολύ το μυαλό μου ερέθιζαν με το αινιγματώδη σύμπαν που έφτιαχνε. Ένα κόσμο με πολλά παράδοξα και που κατά κύριο λόγο προέκυπτε επιδιώκοντας να δώσει μία προτεραιότητα στα πολλά ενδεχόμενα που μπορεί να διατρέχουν τις ζωές των ανθρώπων και με αυτόν τον τρόπο διαπλάτυνε την ελευθερία των συνηθισμένων ανθρώπων.

Νομίζω ότι η τελευταία παράγραφος του παραπάνω άρθρου για το ασυνείδητο περιγράφει με αρκετή ακρίβεια αυτό τον κόσμο που έφτιαχνε στις ταινίες του και φαντάζομαι ότι στις ταινίς του θα ανάβλυζε η ζωή του, αν και μπορεί και όχι. Το λέω αυτό γιατί είναι αποδεκτό πια στους μελετητές των καλλιτεχνών και των συγγραφέων ότι μπορεί το έργο τους να έχει μεγάλη σχέση με την πραγματική ζωή τους αλλά μπορεί και μικρή ή έως και καθόλου. Πάντως οι ταινίες του, τα βιβλία του, οι μουσικές του και τα εικαστικά του δείχνουν να ήταν μέρος της ζωής του και όχι δημιουργίες σε απόσταση από την καθημερινότητά του. 

Από όλες τις ταινίες το "Μπλε Βελούδο", παρόλο που ελαφρώς με ξάφνιασε, κατάφερε/α να γίνουμε φίλοι, και τις τρεις φορές που το είδα κάθε φορά με κέρδιζαν διαφορετικά πράματα παρόλο που ούτε στιγμή δεν ταυτίστηκα με τον πρωταγωνιστή. 

Πέθανε ο εμβληματικός σκηνοθέτης Ντέιβιντ Λιντς